Czym jest cytomegalia?
Cytomegalia (cytomegalia infantum, wirus ślinianki czy jeszcze inaczej choroba ciałek wtrętowych) jest chorobą wywoływaną przez cytomegalowirus (CMV), który atakuje tylko ludzi i - jak się okazuje – występuje bardzo powszechnie. Szacuje się, że w samej Europie Centralnej nosicielami cytomegalii jest aż 60-80% ludzi. Wiele osób nawet nie wie, że przechodziło cytomegalię, ponieważ w większości przypadków choroba ta przebiega bezobjawowo i tylko w nielicznych sytuacjach u chorego pojawia się wysoka gorączka, zmęczenie, ból głowy i gardła (często przypominający anginę) czy kaszel. Choroba jest jednak szczególnie niebezpieczna dla osób o osłabionej odporności, jak np. chorych na AIDS, osób po przeszczepach czy przyjmujących leki obniżające odporność. Cytomegalia u kobiet w ciąży zagraża także prawidłowemu rozwojowi płodu i noworodków.
Wirus cytomegalii atakuje komórki, które w wyniku zakażenia powiększają się, a w ich jądrze i cytoplazmie pojawiają się charakterystyczne wtręty. Po przebytej chorobie wirus pozostaje w organizmie człowieka w formie nieaktywnej. Do ponownego uaktywnienia się wirusa może dojść w okresie osłabienia odporności człowieka.
Jak można się zarazić cytomegalią?
Wirus cytomegalii obecny jest w różnych wydzielinach organizmu ludzkiego, znajdziemy go np. w ślinie, moczu, nasieniu, wydzielinie z pochwy lub w krwi. Do zakażenia może więc dojść przy pocałunku lub poprzez kontakt seksualny z osobą chorą, ale także w wyniku przeszczepu od zarażonego dawcy czy transfuzji krwi. Wirus obecny jest także na używanych przez osobę zakażoną przedmiotach i odzieży. Na zakażenie cytomegalią narażone są jednak przede wszystkim dzieci w żłobkach, przedszkolach i szkołach oraz osoby tam pracujące tam.
Zakażenie cytomegalią w ciąży
Kobiety ciężarne z uwagi na osłabienie swojej odporności są bardziej podatne na zachorowanie, przy czym także u nich cytomegalia przebiega najczęściej bezobjawowo. Zagrożenie dla matki jest więc niewielkie. Inaczej rzecz ma się w przypadku płodu. Jeżeli kobieta będąc w ciąży po raz pierwszy zarazi się cytomegalią, to ryzyko, że u dziecka wystąpi cytomegalia wrodzona jest duże. Jeżeli natomiast w okresie poprzedzającym ciążę kobieta przechodziła już cytomegalię, to zagrożenie dla płodu jest niewielkie. W organizmie matki znajdują się bowiem odpowiednie przeciwciała, które skutecznie chronią także rozwijające się dziecko.
Wirus CMV przenika do płodu w czasie ciąży przez łożysko lub szyjkę macicy i błony płodowe. Gdy ciężarna po raz pierwszy zarazi się cytomegalią, to ryzyko, że zarazi się nią także płód wynosi 40-50%.
Dla rozwijającego się w łonie matki dziecka najbardziej niebezpieczną sytuacją jest, gdy kobieta zarazi się wirusem CMV w pierwszej połowie ciąży, tj. do 20 tygodnia (szczególnie w pierwszym trymestrze). Zakażenie ma wówczas najcięższy przebieg i często prowadzi do poronienia. Znacznie zwiększa się wówczas także ryzyko wystąpienia u dziecka wad wrodzonych, małogłowia czy zwapnień śródczaszkowych.
Jeżeli płód zostanie zakażony cytomegalowirusem w trzecim trymestrze ciąży to grożą mu m.in. choroby organów wewnętrznych, zapalenie płuc czy małopłytkowość.
U około 10-15% noworodków z wrodzoną cytomegalią choroba przyjmie postać pełnoobjawową. U dziecka może zatem pojawić się m.in. długotrwała żółtaczka, wodobrzusze, zapalenie wątroby i ostre zapalenie płuc, wady serca lub wrodzone zwichnięcie stawów biodrowych. Możliwe są także zaburzenia neurologiczne, jak np. małogłowie, zwapnienia śródczaszkowe , uszkodzenia słuchu czy wzroku. Jednak najczęściej spotykanym objawem cytomegalii jest powiększenie wątroby, żółtaczka i wzrost enzymów wątrobowych.
W przypadku pozostałych 85-90% zakażonych noworodków, u których choroba przebiega bezobjawowo, skutki wrodzonej cytomegalii mogą wystąpić dopiero po kilku latach i objawić się np. uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego czy częściową lub całkowitą utratą wzroku lub słuchu.
Należy jednak pamiętać, że statystycznie tylko 1% noworodków rodzi się z wrodzoną cytomegalią.
Zakażenie dziecka w trakcie porodu
Do zakażenia dziecka cytomegalią może dojść także w trakcie porodu, gdy dziecko przechodzi przez zakażony kanał rodny matki. Jednak zdrowy, donoszony noworodek najczęściej przechodzi chorobę bezobjawowo i bez konsekwencji dla swojego zdrowia. Prawdopodobieństwo, że u noworodka rozwinie się pełnoobjawowa cytomegalia zwiększa się jednak w przypadku wcześniaków i noworodków o niskiej masie urodzeniowej.
Zakażenie dziecka w wyniku karmienia piersią
Wirus CMV zlokalizowano we wszystkich płynach ustrojowych i tkankach organizmu człowieka. Jest on zatem również obecny w kobiecym pokarmie.
Jeżeli chora na cytomegalię matka karmi piersią, to w 60% przypadków do zakażenia dziecka dochodzi w pierwszych miesiącach jego życia. Infekcje te przebiegają jednak bezobjawowo i nie są niebezpieczne dla życia i zdrowia dziecka.
Jak można wykryć cytomegalię?
O tym, czy już kiedyś przechodziliśmy cytomegalię możemy się dowiedzieć wykonując badanie krwi, oznaczające obecność przeciwciał IgG i IgM. Obecność przeciwciał IgG na poziomie poniżej 500 oznacza, że już kiedyś doszło do pierwotnego zakażenia cytomegalią. Ilość przeciwciał IgG zwiększa się w przypadku zakażenia nawrotowego.
Natomiast obecność przeciwciał IgM zawsze świadczy o świeżo przebytej infekcji.
W chwili obecnej nie są dostępne leki, które pozwoliłyby na leczenie kobiet w ciąży zarażonych wirusem CMV. Niezmiernie ważna jest zatem profilaktyka.
Zaleca się, aby każda kobieta w trzecim trymestrze ciąży wykonała badanie w kierunku cytomegalii.
Kobiety ciężarne powinny także unikać kontaktów z osobami, które należą do grup wysokiego ryzyka, czyli np. dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, chorych z objawami grypopodobnymi lub zespołem mononukleozopodobnym a także osób przyjmujących leki hamujące aktywność ich układu odpornościowego.