Każdy człowiek rodzi się z biologiczną predyspozycją do mówienia. Rozwój tej umiejętności nie rozpoczyna się wraz z wypowiedzeniem pierwszego słowa, ale dużo wcześniej - już w okresie życia prenatalnego. U każdego człowieka przebiega podobnie - zgodnie z wrodzonym planem biologicznym.
Życie płodowe
Pierwsze kroki milowe na drodze do pełnej komunikacji pojawiają się już w życiu prenatalnym. U 7-tygodniowego płodu mózg po raz pierwszy zaczyna współpracować z mięśniami, uaktywnia się górna warga. W 12. tygodniu dziecko potrafi ją podnieść, a w 17. uwypuklić i wysunąć. Wtedy też pojawiają się pierwsze próby ssania. Nieco wcześniej, bo ok. 14. tygodnia, do pracy włączają się mięśnie fonacyjne i oddechowe. W 3. miesiącu życia płodowego ukształtowane są już struny głosowe, a w 6. miesiącu dziecko dobrze słyszy. Nie bez powodu więc rodziców zachęca się do rozmów „z brzuszkiem”. Mówienie do nienarodzonego dziecka pozwala mu przyswoić sobie takie elementy języka, jak akcent, rytm, melodia czy ton. To również doskonały sposób na nawiązanie pierwszych więzi i przygotowanie się do roli rodziców. Największe znaczenia dla płodu ma bicie serca matki oraz jej głos. Już w 7. miesiącu dziecko potrafi odróżnić go od wypowiedzi innych osób.
Jak przebiega rozwój mowy?
Każdy człowiek rodzi się z predyspozycją do mówienia, ale samej umiejętności wypowiadania musi się nauczyć. Dziecko, począwszy od momentu narodzin aż do ok. 6-7 roku życia, doskonali się w każdym z czterech aspektów języka: w sposobie wymawiania dźwięków (fonologia), w poznawaniu znaczenia słów (semantyka), umiejętności składania słów w zdania (składnia) oraz w używaniu języka w kontekście społecznym (pragmatyka). W rozwoju mowy u dziecka przyjęto podział na cztery etapy:
- okres melodii (od urodzenia do 1. roku życia),
- okres wyrazu (1-2 lat),
- okres zdania (2-3 lat),
- okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 lat).
Okres melodii
Zaczyna się w chwili narodzin i trwa do pierwszego roku życia. W tym czasie dziecko podejmuje pierwsze próby komunikacji, które początkowo wyraża poprzez krzyk. Między 2. a 3. miesiącem życia pojawia się głużenie - odruch bezwarunkowy, nazywany także gruchaniem. Odprężone i zadowolone niemowlę wydaje różne dźwięki: samogłoski, spółgłoski czy całe ich grupy (gli, tli, kii, gla), machając przy tym żywo rączkami i nóżkami. Co ciekawe, wszystkie niemowlęta na świecie głużą tak samo, nawet głuchonieme.
Około 6. miesiąca niemowlęta wkraczają w fazę gaworzenia – dziecko zaczyna naśladować dźwięki pochodzące z otoczenia. Początkowo są to pierwsze sylaby, jak np. ma, ta, ba, które z czasem łączą się w ciągi typu ma-ma-ma, ba-ba-ba czy ta-ta-ta. Na tym etapie dziecko nie przypisuje im jeszcze żadnego znaczenia. Dla jego mózg to jednak ważna lekcja – odpowiednie ułożenie narządów mowy umożliwia wydanie określonych dźwięków.
Mniej więcej w 10. miesiącu życia niemowlaka pojawia się echolalia, która tym samym kończy okres melodii. Echolalia to powtarzanie własnych i zasłyszanych słów, które dziecko doskonali na drodze prób i błędów, przypisując im stopniowo konkretne znaczenie.
Okres wyrazu
Rozpoczyna się po pierwszych urodzinach dziecka i trwa mniej więcej do momentu ukończenia przez niego drugiego roku życia. Maluch rozumie już zaskakująco dużo, choć sam nie potrafi jeszcze wiele powiedzieć. Język staje się jednak dla niego ważnym narzędziem w poznawaniu świata. W okresie wyrazu dziecko potrafi wypowiadać wszystkie samogłoski z wyjątkiem nosowych (ą, ę), doskonali artykulację spółgłosek m, p, b, m., t, d, n, k, ś, ć, a pozostałe zastępuje prostszymi. Charakterystyczne jest również wymawianie tylko pierwszej lub ostatniej sylaby wyrazu.
Okres zdania
Przypada na 2-3 rok życia. Mowa dziecka poprawia się. Maluch potrafi poprawnie wymawiać wszystkie samogłoski, a także spółgłoski wargowe p, b, m, oraz zmiękczone: pi, bi, mi; wargowo- zębowe: f, f, w, wi; środkowojęzykowe: ś, ź, ć, dź, ń, ki, gi; tylnojęzykowe: k, g, ch; przedniojęzykowo-zębowe: t, d, n; przedniojęzykowo-dziąsłowe: l. W końcowym etapie tego okresu mogą pojawić się również głoski: przedniojęzykowo-zębowe: s, z, c, dz oraz środkowojęzykowe: ś, ź, ć, dź. Dziecko ma już dobrze rozwinięty słuch fonetyczny i choć nie potrafi jeszcze prawidłowo wymówić wszystkich głosek, to doskonale wie, jak powinny one brzmieć. W językowym repertuarze dziecka pojawiają się 2-3 wyrazowe zdania, które stopniowo są coraz bardziej rozbudowane (4-6 wyrazowe).
Okres swoistej mowy dziecięcej
To czas od 3. do 7. roku życia. Dziecko nadal rozwija swoje umiejętności w zakresie artykulacji, zasobu słownictwa i budowaniu zdań złożonych. Wciąż jednak popełnia typowe dla tego okresu błędy: skraca wyrazy poprzez opuszczanie sylaby początkowej lub końcowej, przestawia głoski, tworzy neologizmy (np. „tryskawica” zamiast fontanna).
Rozwój mowy dobiega końca ok. 6-7 roku życia. To, w jaki sposób będzie przebiegał, nie zależy jednak tylko od genetyki i biologii. Język zakotwiczony jest w społeczeństwie, rodzinie, otoczeniu. i to ono ma niebagatelny wpływ na jego rozwój u dziecka.