Wcześniak, czyli dziecko, które przyszło na świat między 22. a 37. tygodniem ciąży, jest często niedojrzałe i niegotowe do życia poza organizmem matki. Zabrakło mu bowiem bezcennego czasu, w którym jego narządy mogłyby spokojnie i w pełni się wykształcić. Współczesna medycyna jest w stanie ratować dzieci niespełna 300 gramowe, ale niestety wiąże się to z poważnymi powikłaniami. Dzieci urodzone przedwcześnie zmagają się nierzadko z wieloma kłopotami zdrowotnymi.
Retinopatia wcześniaków
Retinopatia (zwana inaczej ROP od angielskiego terminu retinopathy of prematurity) to groźna choroba atakująca narząd wzroku wcześniaków. Jej przyczyną jest zaburzona równowaga pomiędzy procesami oksydacyjnymi i antyoksydacyjnymi w niedojrzałej siatkówce, co powoduje nieprawidłowy rozwoju naczyń krwionośnych (ich nowotworzenie). W swojej najcięższej postaci retinopatia wcześniaków może prowadzić do oddzielenia siatkówki i ślepoty.
W przebiegu ROP wyróżnia się pięć faz. Rokowania w pierwszych trzech fazach retinopatii są dobre, przy czym dwie pierwsze fazy przeważnie cofają się samoistnie. Jeśli natomiast u dziecka wystąpi retinopatia 3. fazy, to konieczne jest leczenie z zastosowaniem laseroterapii, krioterapii lub leczenie chirurgiczne (wirektomia i operacje stosowane w odwarstwieniu siatkówki). W fazach 4. i 5. rokowania są już bardzo złe.
Jednak, jak pokazują statystyki, u około 90% wcześniaków zmiany na siatkówce wywołane retinopatią cofają się samoistnie i pozostają jedynie nieznaczne zaburzenia widzenia, a czasem nie ma ich wcale. Profilaktyka retinopatii to przede wszystkim zapobieganie przedwczesnym porodom, które są jej główną przyczyną.
Martwicze zapalenie jelit (ang. NEC-necrotizing enterocolitis)
Jest kolejną niebezpieczną konsekwencją porodu przedwczesnego. Choroba ta uszkadza jelito cienkie i/lub grube, prowadząc do zaburzenia jego funkcji. Jest bardo niebezpieczna i stanowi poważne zagrożenie dla życia dziecka. Do martwiczego zapalenia jelit dochodzi w wyniku niedotlenienia płodu, niedokrwienia lub też w wyniku zakażenia. Najcięższym powikłaniem tej choroby jest konieczność usunięcia fragmentu jelita, gdy w wyniku silnego procesu zapalnego dojdzie do perforacji jelita i zapalenia otrzewnej. Operacja niesie ze sobą duże zagrożenie dla maleńkiego organizmu wcześniaka, dlatego też w niektórych szpitalach coraz częściej wykonuje się w takich sytuacjach laparoskopię.
Niedokrwistość wcześniaków
Niedokrwistość wcześniaków, czyli inaczej zbyt mała liczba czerwonych krwinek, spowodowana jest niewystarczającymi zapasami żelaza w ciele wcześniaka oraz obniżonym wydzielaniem erytropoetyny, czyli hormonu, który stymuluje produkcję czerwonych krwinek. Niedojrzały szpik wcześniaka nie jest w stanie wyprodukować dostatecznej ilości erytrocytów a źródła ważnego żelaza i witamin są bardzo skąpe. Leczenie niedokrwistości trwa zazwyczaj kilka tygodni i polega na wykonaniu transfuzji uzupełniającej krwi (zwłaszcza w przypadku wcześniaków z masą mniejszą niż 1500g) oraz na terapii żelazem i erytropoetyną.
Podanie krwi jest niezbędne, gdy niedokrwistość u dziecko jest już na tyle silna, że pojawiają się zaburzenia krążenia i oddychania lub brak łaknienia i przyrostu masy ciała. Dawcą krwi dla wcześniaka może być ktoś z jego rodziny, np. ojciec, jednak krwi nie może oddać mama dziecka, ponieważ jej organizm jest osłabiony ciążą i sam potrzebuje regeneracji.
Problemy z układem krążenia
Najczęstszym problemem wcześniaków związanym z układem krążenia jest przepływ krwi przez tzw. przewód tętniczy (inaczej otwarty, przetrwały, drożny przewód Botala). Przewód ten znajduje się tuż przy sercu i jest bardzo ważny, gdy dziecko rozwija się jeszcze w łonie matki. Po narodzinach (ok. 8 godzin od porodu) powinien się jednak zamknąć i zaniknąć. Wcześniaki rodząc się przed czasem są zupełnie nieprzygotowane na takie zmiany i przewód tętniczy jest u nich nadal otwarty. W konsekwencji niektóre organy są za bardzo ukrwione a inne za mało. Leczenie jest tu ściśle zależne od stanu małego pacjenta. Czasem wystarczy jedynie zmniejszyć łączną ilość płynów podawanych wcześniakowi, a czasem konieczne jest podanie leków. Jeżeli wymaga tego sytuacja, to wykonuje się zabieg kardiochirurgiczny, który polega na podwiązaniu przewodu tętniczego.
Problemy z układem krążenia mogą pojawić się także w związku z ciężkimi zakażeniami lub wrodzonymi wadami serca. W takim przypadku zagrożone jest życie dziecka, dlatego też lekarze ustalają indywidualne leczenie dla każdego wcześniaka z osobna.
Niedojrzały układ odpornościowy
Niedojrzały układ odpornościowy to słaby punkt wszystkich noworodków, nie tylko wcześniaków. Jednak dużo trudniej zwalczać infekcje u dzieci urodzonych przedwcześnie. Mogą być one spowodowane tzw. zakażeniem wrodzonym lub nabytym. Każdy wcześniak nieustannie narażony jest na kontakt z bakteriami, wirusami czy grzybami. Cewniki, sztuczna wentylacja i setki rurek na oddziale intensywnej terapii zwiększają ryzyko zakażenia. Infekcje u wcześniaków dotyczą najczęściej płuc, zakażenia martwiczego jelit, rzadziej układu moczowego czy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Niedojrzałość dziecka urodzonego przedwcześnie stanowi doskonałe warunki dla bakterii, które, jeśli przedostaną się do krwi, mogą stać się przyczyną niebezpiecznej sepsy.
W leczeniu infekcji u wcześniaków stosuje się przede wszystkim antybiotyki o szerokim spektrum działania, a po przeprowadzeniu dokładnych badań bakteriologicznych antybiotykoterapię skierowaną przeciwko określonym drobnoustrojom chorobotwórczym.
Żółtaczka
Żółtaczka fizjologiczna, bo o takiej tu mowa, występuje także u zdrowych noworodków urodzonych o czasie. Ma ona bezpośredni związek z przemianą bilirubiny – barwnika żółciowego obecnego w czerwonych krwinkach – i objawia się zażółceniem skóry. Zazwyczaj żółtaczka fizjologiczna ustępuje samoistnie po kilku dniach i nie wymaga leczenia. U wcześniaków i dzieci chorych żółtaczka może przybrać formę nasiloną, co wymaga już leczenia w szpitalu. W tym celu stosuje się tzw. fototerapię, czyli naświetlanie całego ciała dziecka specjalną lampą. Jeśli naświetlanie nie przyniesie pożądanego rezultaty, konieczne może być wykonanie wymiennego przetoczenia krwi. Pozwala to obniżyć stężenie bilirubiny do bezpiecznego poziomu.
Krwawienia śródczaszkowe
Krwawienia śródczaszkowe związane są z zaburzeniami krążenia mózgowego. Do wylewów może dojść w wyniku przyspieszenia lub zwolnienia przepływu krwi w mózgu, czy też wskutek nagłego wzrostu ciśnienia żylnego. Za inną przyczynę powstawania krwawień śródczaszkowych uważa się także leczenie zaburzeń oddychania poprzez intensywną wentylację wcześniaka i podawanie katecholamin (związków chemicznych obecnych głównie w mózgu jako przekaźniki między neuronami). Stwierdzono także zależność pomiędzy drogą porodu a ryzykiem krwawienia śródczaszkowego u wcześniaków i noworodków o małej masie urodzeniowej.
Objawy wylewów są najczęściej mało charakterystyczne, czasem pojawia się apatia, zaburzenia trawienia, bezdechy, zmniejszone napięcie nerwowe czy drgawki. By sprawdzić, czy doszło do krwawienia wykonuje się USG przezciemiączkowe, które umożliwia analizę stanu mózgu wcześniaka.
Krwawienia śródczaszkowe klasyfikuje się wg. następującej skali:
- I. stopnia – krwawienia podwyściółkowe z lekkim krwawieniem dokomorowym lub bez niego,
- II. stopnia – krwawienia dokomorowe bez poszerzenia komór,
- III. stopnia – krwawienia dokomorowe z poszerzeniem komór,
- IV. stopnia - krwawienia dokomorowe z krwawieniem do miąższu mózgu.
Przeżycie oraz dalszy rozwój dziecka, u którego wystąpiło krwawienie zależy od jego nasilenia. W przypadku krwawień I. i II. stopnia szanse na powrót do pełni zdrowia są duże. Rokowania w przypadku wylewów III. i IV. stopnia są jednak złe.