Rodzina zastępcza spokrewniona
Funkcje rodziny zastępczej spokrewnionej pełnią zazwyczaj najbliżsi krewni dziecka: dziadkowie, wujostwo, starsze, pełnoletnie rodzeństwo. Ustanawia ją sąd rodzinny w wypadku śmierci rodziców, ich niewydolności wychowawczej czy innych problemów, których skutki niekorzystnie odbijają się na dziecku. O ustanowienie krewnego rodziną zastępczą mogą wystąpić również sami rodzice gdy np. nie maja środków na utrzymanie dziecka lub wyjeżdżają na dłuższy okres za granicę.
Rodzina zastępcza składa w sądzie rodzinnym sprawozdania z opieki nad dzieckiem, uwzględniając w nim jego sukcesy i potrzeby (najczęściej 2 razy do roku). Rodzinie zastępczej spokrewnionej przysługuje finansowa pomoc na utrzymanie dziecka.
Rodzina zastępcza niespokrewniona
Niespokrewniona rodzina zastępcza zajmuje się dzieckiem lub dziećmi, z którymi nie wiąże jej żaden stopień pokrewieństwa. Nie pełni swej funkcji zawodowo, więc nie pobiera z tego tytułu żadnego wynagrodzenia. Jest ustanawiana przez sąd rodzinny i przed nim składa sprawozdania z opieki nad dzieckiem. Przysługuje jej pomoc finansowa na utrzymanie dziecka i niewielki dodatek z tytułu braku pokrewieństwa. Jej funkcję może pełnić zarówno małżeństwo jak i osoba samotna. W praktyce, tam gdzie sytuacja rodzinna dziecka na to pozwala, niespokrewniona rodzina zastępcza często decyduje się na adopcję i staje rodziną adopcyjną.
Rodzina zastępcza zawodowa
Zawodowe rodziny zastępcze to rodziny, które z tytułu wykonywanej pracy otrzymują wynagrodzenie. Opiekują się niespokrewnionymi dziećmi, najczęściej we własnych mieszkania czy domach. Osoby takie (w wypadku małżeństwa zarówno żona jak i mąż) muszą przejść przez cykl badań i szkolenie oraz otrzymać zaświadczenie o kwalifikacji. Coraz częściej praktykuje się również przygotowywanie do obowiązków rodzin zastępczych niezawodowych (także spokrewnionych, chociaż tutaj zakres szkolenia bywa mniejszy).
W wypadku rodzin specjalistycznych szkolenie jest poszerzone o wiedzę na temat zagadnień związanych ze specjalnymi potrzebami podopiecznych dzieci (np. rehabilitacji, pielęgnacji, resocjalizacji).
Szkolenia rodzin zastępczych przeprowadzają Ośrodki Adopcyjno - Opiekuńcze, które dysponują autorskimi lub licencjonowanymi programami. Po kwalifikacji, cywilno-prawną umowę o świadczenie usług podpisuje z kandydatami Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie lub - w miastach na prawach powiatu - MOPS.
Rodziną zawodową najczęściej bywa małżeństwo, chociaż np. przy krótkotrwałej formie opieki jaką jest rodzinne pogotowie lub przy mniejszej liczbie dzieci, pełnią tę funkcję również osoby samotne. W wypadku małżeństwa, wynagrodzenie otrzymuje jedna osoba, która deklaruje nie podpisywać umowy o pracę z innym pracodawcą. Druga osoba zobowiązuje się do świadczenia pomocy w opiece nad dziećmi na warunkach wolontariatu (czyli nieodpłatnie).
Poza opiekowaniem się dziećmi każda rodzina zawodowa ma obowiązek gromadzić dokumentację dziecka, składać w Centrum Pomocy Rodzinie sprawozdania z opieki (co miesiąc), odpowiadać na zapytania sądu rodzinnego i podtrzymywać (tam, gdzie to możliwe) kontakt dziecka z jego rodziną naturalną.
Rodzinne pogotowie opiekuńcze
Rodzinne pogotowie zajmuje się opieką krótkoterminową, do 12. wyjątkowo 15. miesięcy. Trafiają tu dzieci w różnym wieku, często noworodki i niemowlaki. Jest to okres, w którym rodzina naturalna dziecka, z pomocą odpowiednich służb, może rozwiązać swoje problemy, albo też czas na uporządkowanie sytuacji prawnej np. niemowlęcia i znalezienie dla niego rodziców adopcyjnych. Rodzinne pogotowie może zajmować się równocześnie 3 dzieci (liczba dzieci podopiecznych może zostać ustalona indywidualnie w umowie).
Wielodzietna rodzina zastępcza
W wielodzietnej rodzinie zawodowej może znajdować się równocześnie od 3. do 6. dzieci. Liczba dzieci podopiecznych może zostać ustalona indywidualnie w umowie.
To forma opieki, która - biorąc pod uwagę obowiązki związane z opieką nad dziećmi i ich liczbę - przypomina rodzinny dom dziecka. Jest jednak mniej skomplikowana pod względem organizacyjnym i rozliczeniowym.
Specjalistyczna rodzina zastępcza
Rodzina specjalistyczna jest przeznaczona dla dzieci wymagających dodatkowej opieki lub pielęgnacji. Trafiają tu dzieci z problemami rozwojowymi, zdrowotnymi, z dysfunkcjami, niedostosowane społecznie. Równocześnie można umieścić w rodzinie specjalistycznej do 3. dzieci (liczba dzieci podopiecznych może zostać ustalona indywidualnie w umowie). Rodziny takie specjalizują się w opiece nad dziećmi z podobną grupą dysfunkcji czy jednym rodzajem problemów np. dziećmi niepełnosprawnymi lub dziećmi niedostosowanymi społecznie.
Wielodzietne i specjalistyczne zawodowe rodziny zastępcze to wciąż mało popularne formy opieki nad dziećmi. Istnieją w zapisie ustawowym od 2004 roku (ustawa o pomocy społecznej z 12.03.2004 r.), w praktyce są wciąż nieliczne. Rodzinne pogotowia funkcjonują od ok. 2000 r. i są częściej wykorzystywanym sposobem na zapewnienie rodzinnej opieki zastępczej.