Jest trudny do zdiagnozowania, a jego przyczyny nadal nie są do końca znane. Zespół policystycznych jajników, nazywany także zespołem wielotorbielowatych janików (z ang. polycystic ovary syndrome, PCOS) dotyka kobiet na całym świecie i jest najczęściej występującym u nich zaburzeniem hormonalnym. Bywa, że zostaje przypadkowo wykryty w czasie badania USG, innym razem występuje z całą gamą mniej lub bardziej swoistych objawów.
Niepoznane przyczyny
Nie wiadomo, co jest przyczyną choroby. Wiadomo jednak, że zespół PCOS pojawia się wskutek kilku czynników:
stymulowania jajników przez hormony męskie (androgeny), przede wszystkim testosteron,
nadmiernerne uwalnianie hormonu luteinizującego (LH),
oraz wysoki poziom insuliny we krwi, tzw. hiperinsulinemię.
Dotychczas nie okryto jednak, co powoduje tego typu zaburzenia hormonalne. Nadmierne wytwarzanie męskich hormonów zakłóca prawidłowe funkcjonowanie całego kobiecego układu hormonalnego. Dodatkowo obserwuje się także obniżony poziom FSH we krwi (hormonu folikulotropowego), co zaburza wzrost i dojrzewanie pęcherzyków Graafa w jajnikach. Zespół policystycznych jajników stwierdza się aż u 50% kobiet z zaburzeniami miesiączkowania, co sprawia, że jest najczęściej wyrywaną chorobą endokrynologiczną u kobiet.
Objawy
Bywają bardzo różne i może być ich bardzo wiele. Do najbardziej charakterystycznych należą:
-
zaburzenia miesiączkowania,
-
niepłodność,
-
hirsutyzm (nadmierne owłosienie typu męskiego).
Wśród innych różnorodnych objawów znajdą się także:
-
nawykowe poronienia,
-
nadwaga,
-
przetłuszczanie się skóry (trądzik, łojotok)
-
miany barwnikowe na skórze (rogowacenie ciemne),
-
skąpe krwawienia miesiączkowe,
-
nadmierne wypadanie włosów lub łysienie typu męskiego,
-
inne objawy nadmiernego wydzielania androgenów, jak obniżenie tonu głosu, przerost łechtaczki, zmiana sylwetki ciała.
Bardzo ważnym objawem przy rozpoznawaniu PCOS jest otyłość. Nadmierna nadwaga w znacznym stopniu wpływa na zaburzenia owulacji, co nasila chorobę. Dodatkowo u większości kobiet z PCOS występuje zwiększone stężenie insuliny we krwi, która stymuluje jajniki do wytwarzania androgenów. Zauważa się także nieprawidłowy profil lipidowy.
Cysty zamiast owulacji
Zaburzenia miesiączkowe – częsty objaw PCOS – powodują nadmierne oddziaływanie hormonów na błonę śluzową macicy, doprowadzając tym samym do jej przerostu. Większość cykli w zespole policystycznych jajników przebiega bezowulacyjnie czyli bez uwolnienia komórki jajowej z pęcherzyka Graafa. Pęcherzyk wzrasta, dojrzewa, ale nie pęka. Pod wpływem androgenów pęcherzyk obumiera, a w jego miejscu tworzy się mała cysta. Sytuacja powtarza się w kolejnych cyklach, przez co w jajnikach tworzą się liczne torbiele. W końcu jajnik znacznie się powiększa. Torbiele umiejscawiają się blisko zewnętrznej powierzchni jajników. Zmianę tę można zauważyć w trakcie badania USG.
Leczenie
Duże zróżnicowanie objawów oraz nieznana przyczyna zespołu policystycznych jajników powodują, że nie ma idealnej metody leczenia choroby. Terapia PCOS jest długotrwała, wielokierunkowa i niestety nie zawsze daje zadowalające efekty. Obejmuje przede wszystkim leczenie niepłodności, hirsutyzmu, oporności na insulinę oraz otyłości.
Leczenie niepłodności
W leczeniu niepłodności stosuje się metody farmakologiczne i chirurgiczne, które mają na celu przywrócenie owulacji. W leczeniu farmakologicznym stosuje się antyestrogeny, gonadotropiny, pulsacyjne podawanie GnRH (hormonu uwalniającego gonadotropinę). Dobre rezultaty przynosi leczenie klomifenem, lekiem antyestrogenowym, który bezpośrednio oddziałując na podwzgórze, reguluje wydzielanie przysadkowych hormonów gonadotropowych.
Od 30 lat w celu wywołania owulacji stosuje się także preparaty gonadotropin. Jednak efektywność tej formy leczenia nie utrzymuje się na zadowalającym poziomie (poniżej 30 % ciąż) i obarczona jest dużym ryzykiem wystąpienia powikłań.
Innym rozwiązaniem jest zastosowanie metody monofolikularnej owulacji za pomocą pulsacyjnego podawania hormonu GnRH łącznie z lekami antykoncepcyjnymi. Jest ona jednak dużo bardziej skuteczna w hipogonadyzmie hipogonadotropowym niż w PCOS.
Chirurgiczne leczenie PCOS mające na celu przywrócenie płodności kobiety obejmuje diatermię laparoskopową, laserowy "drilling" oraz resekcję klinową jajników. Skuteczność tych metod porównuje się z leczeniem preparatami gonadotropin. Najczęściej wykonuje się zabiegi laparoskopowe oraz leczenie laserowe. Resekcję klinową jajników stosuje się dopiero wtedy, gdy zawiodą inne metody, ponieważ zabieg obarczony jest dużą częstością występowania powikłań (zrosty pooperacyjne w jamie brzusznej).
Kobiety, które nie planują potomstwa powinny być leczone poprzez cykliczne podawanie progestagenów lub doustnych leków antykoncepcyjnych, by zredukować ryzyko wystąpienia przerostu endometrium oraz raka spowodowanego niepohamowanym wydzielaniem estrogenów.
Leczenie otyłości
W przypadku kobiet z otyłością bardzo ważna jest redukcja masy ciała. Utrata zbędnych kilogramów może bowiem przywrócić spontaniczną owulację. Nową szansę w terapii PCOS jest leczenie zaburzeń metabolicznych, takich jak insulinoodporność i współistniejąca hiperinsulinemia.
Leczenie stosowaną dotychczas w leczeniu cukrzycy meftorminą-biguanid prowadzi u kobiet z PCOS do zmniejszenia masy ciała, obniżenia stężenia insuliny oraz androgenów w surowicy. Do terapii metforminą kwalifikuje się jednak nie tylko pacjentki otyłe, ale i te o prawidłowej masie ciała. W trakcie leczenia zaobserwowano powrót owulacji.
Leczenie hirsutyzmu
Nadmierne owłosienie jest bardzo ważnym problemem w terapii PCOS. Leczenie hirsutyzmu jest jednak długotrwałe i niestety nie zawsze kończy się sukcesem. Stosuje się tu metody fizykalne, takie jak golenie, wybielanie, depilację, woskowanie czy elektrolizę, jednak ich skuteczność nie jest wysoka. Farmakoterapia sprowadza się do podawania antagonistów receptorów androgenowych, doustnych leków antykoncepcyjnych, antagonistów i agonistów GnRH oraz pochodnych imidazolu - ketokonazolu. Leczenie farmakologiczne często obarczone jest jednak wieloma działaniami niepożądanymi. W zależności od leku mogą to być:
-
cyproteron: spadek libido, depresja, nudności, wymioty, bóle głowy, uszkodzenie wątroby (opisano również pojedyncze przypadki raka wątroby);
-
flutamid: liczne działania niepożądane, zwłaszcza działanie hepatotoksyczne;
-
spironolakton: bóle głowy, senność, zaburzenia psychiczne, mastodynię, nieregularne krwawienia maciczne, objawy dyspeptyczne;
-
nafarelina, buserelina, leuprolid: labilność emocjonalna, bóle głowy, obniżenie libido;
-
ketokonazol: nudności, łysienie, suchość skóry, krwawienia maciczne, bóle głowy.
To nie wyrok
Choć zespół policystycznych jajników to schorzenie skomplikowane, nie musi oznaczać wyroku skazującego na bezpłodność. Pierwszym i bardzo istotnym krokiem jest prawidłowa diagnoza. Dokładne badania hormonalne, śledzenie cyklu w czasie USG pozwolą znaleźć przyczynę zaburzeń owulacji. Wiele kobiet, które poddały się leczeniu (laparoskopia, leczenie hormonalne) zostało szczęśliwymi mamami mimo PCOS.
Chcesz wiedzieć więcej? O cyklu miesiączkowym, jego zaburzeniach, owulacji i kobiecej płodności możesz też porozmawiać w grupieStarania o dziecko